على زمانى قمشه اى

88

هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )

مىكند : « رسالهء وتر و جيب در استخراج آن دو براى يك‌سوم قوسى كه وتر و جيب آن معلوم باشد و اين موضوع نيز از آن چيزهايى است كه براى پيشينيان بس دشوار بوده چنان‌كه بطلميوس هم در مجسطى گفته : براى بدست آوردن آن راهى در دست نيست » . در حاشيهء مفتاح الحساب چاپى براى عبارت متن چنين نوشته شده است : « جيب يك درجه را تا مرتبهء نهم از راه جبر و مقابله به غير مسائل ششگانهء معروف باكمال دقت و صحت استخراج نمود امّا توفيق اتمام رساله را براى كوتاهى عمرش نيافت ، و فيلسوف دانشمند قاضىزاده پس از آن كه استخراج او را رؤيت نموده رسالهء مشروحى نوشت كه در اين مجلد وارد است » . متأسفانه كاتب اصل يا ناشر نسخهء چاپى به وعدهء خود وفا نكرده است و در پايان مفتاح الحساب چاپى از آن رساله فعلا نشانى نيست ، ولى در پايان كتاب شرح قاضىزاده بر ملخص چغمينى آنچه را از قلم قاضىزاده در اين باب تحرير يافته به چاپ رسانيده‌اند . با وجود تصريح غياث الدّين در ديباچهء مفتاح ديگر نمىتوان باور كرد كه غياث الدّين رساله را به پايان نياورده ، ناقص گذارده باشد . به‌هرحال آنچه امروز به اين نام در دست است همان رسالهء تحريرى قاضىزاده است كه در ديباچهء آن چنين مىنويسد : « اين رساله‌اى است در استخراج جيب يك درجه كه براساس قواعدى از هندسه و حساب قرار گرفته است كه آنها را برادر ارجمند و يكتاى روزگار خويش جمشيد پسر مسعود پزشك ملقب به غياث به الهام دريافته است . سرآمدن فن رياضى و كسانى كه پيوسته در اين كار مىكوشند با آنكه شمارهء ايشان بسيار و وسائل كار آنها فراوان بود ، پيرامون پژوهش اين موضوع نرفته‌اند و به راه‌هاى تقريبى براى تدقيق آن اكتفا كرده‌اند تا جايى كه برخى از رياضىدانان گفته‌اند : براى يافتن وتر ثلث قوسى كه وتر آن معلوم است راهى نيست . امّا چون در سخن او ( غياث الدّين )